top of page

ભારતનું શાળા શિક્ષણ: અવકાશ ઘણો!

ભારતીય અર્થતંત્રની સ્થિતિની અન્ય દેશો સાથે સરખામણી કરતી વખતે બહુધા આપણને નિરાશા જ સાંપડતી હોય છે. જો કે આ સંપૂર્ણ સાચું હોતું નથી. કેમ કે, દરેક દેશની ભૌતિક સંપદા, પ્રાકૃતિક સંપદા અને માનવ સંપદા એકસરખી નથી, તો સરખામણીમાં વિષમતા રહેવાની જ.

એમ છતાં, દુનિયાભરમાંથી તુલનાત્મક અભ્યાસને શૂન્ય કરી શકાવાનો નથી. કેમ કે તે સંપૂર્ણ ન હોય તો પણ કોઈપણ દેશને માટે ઉપયોગી અને દૂરંદેશી નિર્ણયો લેવામાં મહત્ત્વનું સાધન છે. તેના થકી જ વર્તમાન અને ભૂતકાળની સ્થિતિ વિશેનું દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે.

આપણાં દેશના શિક્ષણની જ વાત કરીએ તો કોરોનાકાળ પછી દુનિયામાં જે વિનિપાત સર્જાયો હતો તેમાં આપણાં શિક્ષણની ગાડી ક્યાં અને કેટલી ધીમી પડી તેના વિશે જાણવામાં સરખામણી જ મદદરૂપ થશે. તો જાણીએ એ વિશે.

વિશ્વ બેંકના શિક્ષણ માટેના વૈશ્વિક નિયામક જેમે સાવેદ્રાએ જણાવ્યું હતું કે કોવિડ-19ના પરિણામે ભારતમાં શીખવાની ગરીબી 54 ટકાથી વધીને 70 ટકા થઈ ગઈ હતી! તેમણે જણાવ્યું હતું કે વિશ્વ બેંક શિક્ષણની ગરીબીને બાળકોની લઘુત્તમ વાંચન પ્રાવીણ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં અસમર્થતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને આને શાળાની બહાર રહેલા બાળકોના પ્રમાણ સાથે સાંકળે છે.

· ભારત સરકારના યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ (UDISE), 2021ના અહેવાલ મુજબ, દેશમાં માધ્યમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓનો વાર્ષિક ડ્રોપઆઉટ દર 14.6 ટકા હતો.

· કોવિડ-પ્રેરિત શાળાઓ બંધ થવાથી બાળકો પર ગંભીર અસર પડી હતી કેમ કે, વિશ્વમાં દર પાંચમાંથી એક બાળક ભારતનું છે.

· શિક્ષણમાં પહેલેથી જ અસમાનતાઓ હતી, અને તે રોગચાળાને કારણે વધી ગઈ હતી.

· ભારત સરકારે યુગાન્ડા બાદ વિશ્વમાં બીજા ક્રમની સૌથી લાંબી રોગચાળા સાથે જોડાયેલ શાળાઓ બંધ કરી હતી. યુનેસ્કોએ અંદાજે 82 અઠવાડિયા બંધ રહેવાનો અંદાજ મૂક્યો હતો, જેની અસર ભારતના 1.5 મિલિયન શાળાઓમાંના 250 મિલિયન બાળકોને થઈ હશે.

· આમાં છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓ પર વધુ પ્રતિકૂળ અસર થઈ છે, છોકરીઓમાં ડ્રોપઆઉટ દર ચિંતાજનક રીતે ઊંચો છે. યુનિસેફ ઇન્ડિયા યુ રિપોર્ટ પોલમાં જાણવા મળ્યું છે કે 38 ટકા ઉત્તરદાતાઓ ઓછામાં ઓછી એક મહિલા વિદ્યાર્થીને જાણે છે કે જેણે શાળા છોડી દીધી હતી.

· ભણતરમાં નુકસાન ઉપરાંત, બાળકો જ્યારે શાળા છોડી દે છે ત્યારે તે બાળ મજૂરીમાં વધારો કરે છે, તેમજ બાળ લગ્ન અને કન્યા બાળકો માટે બાળ તસ્કરી તરફ દોરી જાય છે. અચાનક બિનઆયોજિત લોકડાઉનના પગલે આર્થિક સંકડામણને કારણે ઘણા બાળકોને કુટુંબની આવકની પૂર્તિ માટે નોકરી લેવાની ફરજ પડી.

· રોગચાળાની શરૂઆત સાથે, શિક્ષણ ઓનલાઈન થયું અને બાળકો ઓનલાઈન વર્ગોમાં હાજરી આપે તેવી અપેક્ષા હતી. સંસદીય સ્થાયી સમિતિના અહેવાલ મુજબ ભારતમાં લગભગ 70 ટકા લોકો પાસે ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી નથી. તેથી ઘણા બાળકો માટે ઓનલાઈન રીતે ભણવાનું અત્યંત પડકારજનક હતું. સ્કૂલ ચિલ્ડ્રન ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન લર્નિંગ સ્કૂલ સર્વે (જે અર્થશાસ્ત્રી અને કાર્યકર જીન ડ્રેઝ અને તેમની ટીમ દ્વારા મુખ્યત્વે વંચિત વર્ગોમાં હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું) મુજબ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 37 ટકા બાળકો બિલકુલ અભ્યાસ કરતા નહોતા, જ્યારે માત્ર 8 ટકા બાળકો નિયમિતપણે ઑનલાઇન મોડમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. દલિત અને આદિવાસી (આદિવાસી) જેવા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના બાળકોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ હતી જેમાં 43 ટકા આદિવાસી બાળકો બિલકુલ ભણતા જ નહોતા.

· નોંધપાત્ર રીતે, ડિજિટલ વિભાજન છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓ માટે વધુ તીવ્ર જણાયું હતું. કારણ કે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં સ્માર્ટફોનની માલિકી પુરુષ પરિવારના સભ્યો, પિતા અને ભાઈઓ પાસે હોય છે. ઓનલાઈન ક્લાસમાં હાજરી આપવા માટે ફોન એક્સેસ કરવો છોકરીઓ માટે સરળ નથી. જો તેમની પાસે ફોન હોય તો પણ, કિશોરવયની છોકરીઓ માટે ઘરેલુ કામકાજ વધવાને કારણે ઘરેથી નિયમિતપણે વર્ચ્યુઅલ ક્લાસમાં હાજરી આપવી મુશ્કેલ બની જાય છે.

· શિક્ષણવિદ અને રાઈટ ટુ એજ્યુકેશન (RTE) ફોરમના સભ્ય અંજેલા તનેજાએ ધ ડિપ્લોમેટને જણાવ્યું હતું કે, “RTE એક્ટ ઘડવામાં આવ્યા પછી, એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી હતી કે 6 થી 14 વર્ષની વયના તમામ બાળકો મફત સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવશે, પરંતુ રોગચાળાને કારણે તે વધુ પડકારજનક બન્યું હતું.

· ભારતમાં શાળાઓ માત્ર શિક્ષણ પહોંચાડવા માટેનું વાહન નથી; તે ઘણીવાર એકમાત્ર એવી જગ્યા હોય છે જ્યાં ગરીબ અને સીમાંત બાળકોને મધ્યાહન ભોજન દ્વારા તંદુરસ્ત પોષણ આપવાનું સ્થાન પણ છે. આંગણવાડીઓ, જે સરકાર સંચાલિત બાળ સંભાળ કેન્દ્રો તરીકે કામ કરે છે અને ઓછી ઉંમરના બાળકોને આ સેવા પૂરી પાડે છે. આંગણવાડી બંધ થવાથી આ બાળકો આવશ્યક પૂર્વ-પ્રાથમિક સ્તરની શાળાકીય શિક્ષણ, પોષણ અને આરોગ્ય સંભાળની જરૂરિયાતોથી વંચિત થઈ ગયા હતા. બાળલગ્ન અને બળજબરીથી થતી મજૂરીની જાળમાંથી બચાવવાનું કામ પણ શાળાઓ જ કરતી હોય છે જેના પર વિપરીત અસર પડી હતી.

· અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના અભ્યાસ મુજબ, 92 ટકા બાળકોએ લોકડાઉન દરમિયાન ઓછામાં ઓછી એક ચોક્કસ ભાષાની ક્ષમતા ગુમાવી હતી અને 82 ટકાએ ઓછામાં ઓછી એક ગાણિતિક ક્ષમતા ગુમાવી હતી. મતલબ આજે દેશને એવા શિક્ષકોની જરૂર છે જે એવા વિદ્યાર્થીઓ સાથે વ્યવહાર(કે કામ) કરવા તૈયાર થાય કે જેમણે બે વર્ષથી કોઈ શિક્ષણ લીધું નથી.

· હવે શું કરવાની જરૂર પડશે?! શાળાની ઇમારતોની મરામત કરવી, પર્યાપ્ત ધોવા અને સ્વચ્છતા સુવિધાઓ ઊભી કરવી પડશે. વિદ્યાર્થીઓની વર્તમાન જરૂરિયાતોને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે શાળાના અભ્યાસક્રમમાં સુધારો કરવો પડશે, શિક્ષકોને પૂરતા પ્રમાણમાં તાલીમ આપવી પડશે, શાળા બહારના બાળકોની ઓળખ કરવા અને તેઓ શાળામાં પાછા ફરવાની ખાતરી કરવા માટે વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાની જરૂર પડશે. ટૂંકમાં, મોટાપાયે અને વિચારપૂર્વક શિક્ષણમાં રોકાણ કરવું પડશે એ નકકી!

84 views0 comments
bottom of page